اطلاعات اشخاص

میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی
میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی
میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی
قائم مقام فراهانی، میرزا ابوالقاسم (1193-1251ه ق)، مشهور به قائم مقام، وزیر، دیوانی، و صدراعظم دورة قاجار، متولد «هزاوه» فراهان. پس از فراگیری دانش‌های معانی بیان و عروض، لغت عرب، عرفان، ریاضی، اخلاق و...1 به واسطة پدرش میرزا عیسی (میرزا بزرگ قائم مقام) در دستگاه حاجی ابراهیم‌خان کلانتر راه یافت. در ابتدا منشأت دولتی را می‌نگاشت و به حمایت حاجی ابراهیم خان در سلک خدمتگزاران دیوان درآمد.2 قائم مقام تا سال 1226ق در تهران به خدمات دیوانی اشتغال داشت. پس از مرگ برادرش میرزا حسن که پیشکاری عباس میرزا نایب‌السلطنه را داشت به درخواست پدرش به تبریز آمد و به جای برادرش پیشکاری عباس میرزا را عهده‌دار شد و در سفر و حضر ملازمت خدمت عباس میرزا را داشت.3 پس از فوت پدر مشاغل و وظایف او را به دست آورد، او را سید الوزراء نیز گفته‌اند. در سال 1238ق لقب قائم مقام به وی اعطا شد.4 به سعایت معاندان، عباس میرزا از فتحعلی شاه خواست او را عزل کند. فتحعلی شاه او را به تهران احضار کرد و این انفصال دو سال به طول انجامید.5 قائم مقام در اوائل جنگ‌های دوم ایران و روس مجدداً به خدمت عباس میرزا در آمد.6 در سال 1241ق با دختر فتحعلی‌شاه گوهر ملک خانم ازدواج کرد.7 با شروع مرحلة دوم جنگ‌های ایران و روس او مخالف شروع جنگ بود.8 در قرارداد ترکمانچای جزو هیأت اعزامی ایران بود.9 پس از شروع اغتشاشات داخلی در یزد، کرمان، خراسان، به دستور فتحعلی شاه، عباس میرزا به سرکوبی این شورش اعزام شد و قائم مقام نیز همراه ولیعهد بود. پس از سرکوبی آنها به همراه عباس میرزا به تهران آمد.10 در سال 1248ق عباس میرزا مأمور حمله به هرات شد اما به علت کسالت، پسرش محمدمیرزا عهده‌دار جنگ شد و قائم مقام نیز با سپاهی به حمایت وی اعزام شد.11 با مرگ عباس میرزا، قائم مقام از ولیعهدی محمدمیرزا حمایت کرد، ولیعهد نیز او را به سمت وزارت خود انتخاب کرد.12 پس از مرگ فتحعلی شاه، محمد میرزا با حمایت قائم مقام توانست بر سایر مدعیان سلطنت غالب آید و به پادشاهی برسد، و مقام صدارت عُظمی را به قائم مقام واگذار کند.

قائم مقام با دخالت بیگانگان به مبارزه پرداخت و در اداره و تدبیر امور مملکت تا آنجا پیش رفت که بدون اعتنا به شاه به ادارة امور می‌پرداخت و حتی گزارش‌های روزانة خود را به شاه ارائه نمی‌کرد. مخالفان وی که عبارت بودند از درباریان، سفارت‌های خارجی و شاهزادگان که هر یک از وی کینه داشتند این امر را بهانه قرار داده و به محمدشاه این مطلب را القاء کردند که قائم مقام قصد تغییر تاج و تخت را دارد.13 سرانجام محمدشاه مخفیانه دستور قتل او را داد و مأموران وی را شبانه خفه کردند (30 صفر 1251ق). او را در حرم عبدالعظیم(ع) دفن کردند.14