• اداره فرهنگ وارشاد اسلامی شهرستان اراک

شهرستان اراک

اراک یکی از شهرهای‌ایران و مرکز استان مرکزی است.‌این شهر مرکز شهرستان اراک نیز است. جمعیت شهرستان اراک بر اساس سرشماری سال 1385 برابر با ۶۱۵٫۷۰۲می باشد.

 آب و هوا

شهرستان اراک به لحاظ برخورداری از عوامل آب و هوایی (مانند مجاورت با کویر میقان،وجود ارتفاعات و…) دارای نوسانات اقلیمی است، بطور کلی تابستانهای نسبتاً ملایم و زمستانهای سرد از خصوصیات اقلیمی شهرستان اراک است .از مهمترین کوههای آن میتوان به کوههای راسوند، سفیدخانی و هفتادقله اشاره کرد. همچنین رودخانه شراء و سرشاخههای آن در غرب شهرستان اراک جریان داشته که در خنداب با رودخانه قره چای یکی شده، به طرف همدان جریان پیدا میکند.

موقعیت جغرافیایی

شهرستان اراک از شمال به تفرش،از مغرب به همدان و ملایر،از مشرق به شهرستان محلات و از جنوب به شهرستان خمین و سربند محدود شده و ارتفاع متوسط شهرستان حدود 1700متراز سطح دریاست واز لحاظ وسعت دومین شهرستان استان بعد از شهرستان ساوه می‌‌باشد.

پیشینه تاریخی

شهر اراک از نظر تاریخی نسبت به سایر شهرهای استان از قدمت چندانی برخوردار نیست. زمان احداث شهر اراک به دوره قاجار و سلطنت فتحعلی شاه میرسد. در اوایل سلطنت قاجار در عراق عجم بعلت وسعت زیاد و جمعیت فراوان همواره ناامنی و اختلافات محلی بروز میکرد و‌این امر از لحاظ سیاسی و اقتصادی برای حکومت مرکزی بروز مشکل میکرد. در زمان فتحعلی شاه قشونی به نام عراق تشکیل گردید و یوسف خان گرجی از فتحعلی شاه تقاضا نمود که برای مرکز قشون عراق عجم قلعهای نظامی احداث کند. به همین جهت تأسیس ساختمان اولیه شهر بهصورت قلعهای به نام سلطان آباد، شروع و در سال ۱۲۳۱ هجری(۱۸۰۸ میلادی) به پایان رسید.

شهر قدیم اراک دارای چهار دروازه بوده بازار کنونی اراک شبکه ارتباطی داخلی‌این دروازهها بود و راههای اصلی و خارجی از‌این دروازهها آغاز میشد.این دروازهها عبارتند از:

دروازه شهرجرد در مشرق ،دروازه رازان در شمال ،دروازه حاج علینقی در غرب و دروازه قبله در جنوب.

با عبور راه آهن از اراک و احداث خیابان و گذرگاههای جدید توسعه شهر در قسمت جنوب و جنوب غربی آغاز شد.براساس آمار کتاب‌ایرانشهر در سال ۱۳۲۰ ش ، جمعیت اراک ۵۱۰۰۰ نفر بود . از‌این تاریخ اراک نیز مانند سایر شهرهای کشور توسعه یافت . در سالهای صلح و آرامش دیوارهای حفاظتی شهر برداشته شد و شهر اراک و نقشه منظم اولیه آن بی رویه رو به توسعه نهاد . موقعیت ترابری اراک مهمترین عامل توسعه شهر در سالهای اخیر بودهاست

وجه تسمیه

اراک در گذشته سلطانآباد نام داشت. چون یکی از اهداف بنای شهر،‌ایجاد مرکزی نظامی وقلعهای جنگی در بین بخشهای ، فراهان، دولاخور، کزاز، سربند، چرا و کاپله با چاپلق بودهاست ،نخست نام شهر یا قلعه نوبنیاد «قلعه سلطان آباد» بودهاست که پس از چندی واژه «قلعه» حذف گردیده و فقط با نام سلطان آباد نامیده میشد. بمرور زمان «سلطان آباد عراق» به شهر عراق تبدیل گردیده تمام اسناد موجود تا سال ۱۳۱۷ خورشیدی که در دست است نام‌این شهر عراق بودهاست.‌این شهر در دوره رضاشاه اراک نام گرفت.درسال ۱۳۱۷ هنگام بهره برداری راه آهن سراسری‌ایران و اتصال راه آهن شمال و جنوب بود که کلیه‌ایستگاههای راه آهن شمال تا جنوب را با نام شهرها و روستاهای کنار آنها نامگذاری نمودند، که از آن سال نام‌این شهر از عراق به اراک تبدیل شدهاست.

برای واژه «اراک» معانی گوناگونی ذکر گردیدهاست که تعدادی از آنها عبارتاند از: پایتخت، باغستان، نخلستان و شهرستان. بعضی کلمه «اراک» را برگرفته از‌ایراک که معرب آن کلمه عراق است، دانستهاند. زیرا در بازههای زمانی خاصی به اراک، عراق عجم نیز گفته شده که به واسطه تلفظ اکثر خارجیها که عراق را‌ایراک تلفظ میکردهاند، کم کم بصورت اراک تغییر یافته است.

مکانهای باستانی ومذهبی

مجموعه تاریخی بازار اراک

بازار اراک یکی از بناهای نخستین شهر اراک است. بنای اولیه‌این بازار را حاکم وقت اراک (سپهدار اعظم) که نام مسجد و مدرسهای در بازار نیز به نام وی میباشد در اوایل قرن ۱۳ گذاشت. با‌این همه بنای مجموعه بزرگ بازار اراک شامل حمام، مسجد، مدرسه، آب انبارها، گذرها و کاراوانسراها در زمان فتحعلی شاه قاجار و توسط یوسف خان گرجی در سال ۱۲۲۸ هجری قمری در بافت مرکزی سلطان آباد (نام قدیم اراک) بنیان گذاشته شد.

بنای تاریخی مدرسه سپهدار

این مدرسه علوم دینی یکی از بناهای موجود در مجموعه بازار اراک است.این مجموعه در دوره قاجار و همزمان با ساخت مجموعه بازار ساخته شد.افرادی همچون امام خمینی ره، در‌این مدرسه تحصیل کرده‏اند.

بنای تاریخی حمام چهارفصل

این حمام که در دوره قاجار ساخته شدهاست دارای سه بخش مردانه ، زنانه و قسمت اقلیتهای مذهبی می‏باشد.نام آن به خاطر تابلوهای کاشی که در ارتباط با چهار فصل سال نقاشی شده و در چهار طرف سربینه حمام مردانه نصب بوده، میباشد.این حمام اکنون به موزه تبدیل شده است.

سایر نقاط دیدنی

شهر زیرزمینی ذلف آباد ،بنای تاریخی پیر مرادآباد ،روستای ساروق انجدان ،امامزاده شاهزاده حسین ، مرقد شاهزاده محمد عابد ،آتشکده برزوی راهگرد ،بنای تاریخی کاروانسرای اراک ،امامزاده ابراهیم (اراک) ،امامزاده حوا خاتون ،امامزاده هفتاد و دوتن ساروق ،امامزاده اهل ابن علی. واقع در ۴۵ کیلو متری اراک ،منزل حاج سامان طلعتی ،منزل اعیانی خاکباز ،پل دو آب اراک ،برج شیشه اراک ،قلعه حاج وکیل و ارگ حکومتی اراک

گویش

اهالی‌این شهرستان عمدتاً به فارسی و در بخشهایی به گویش وفسی تکلم میکنند

مشاهیر اراک : از مشاهیر و علمای دینی که در اراک تحصیل کرده‏اند یا در استان مرکزی متولد شده‏اند می‏توان به امام خمینی ره، بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی‌ایران ، آیت الله العظمی اراکی ، آیت الله آقا نورالدین حسینی ، ملا احمد نراقی، ملا مهدی نراقی اشاره کرد٬ همچنین تعدادی از ، مورخین ، سیاستمداران ٬ فرهنگیان و هنرمندان و اندیشمندان اراک به‌این شرح می‏باشد:

میرزا حسن "آشتیانی"٬ عباس اقبال "آشتیانی"٬ میرزا تقی خان امیر کبیر٬ ادیب الممالک٬ احمد ارجمندی٬ احمد پزشکی٬ فخرالدین عراقی٬ حاج ملا علی عراقی٬ محمد خزائلی٬ محمود حسابی٬ابراهیم دهگان٬ علی اکبر سیاسی٬ یوسف شکرائی٬ قائم مقام فراهانی٬ عبداله مستوفی٬ فرید محسنی٬ قوام الدوله٬ محمد یوسف مجد زرین قلم عراقی٬ میرزا حسین مدنی٬ آقا داوود مکی٬ آقا سید نورالدین حسینی٬ آخوند ملامحمد واعظ٬ میرزا محمد حسین راهانی

صنایع دستی: قالی در اراک به گفته سیسیل ادوارز زمانی از اهمیت و اعتبار  فراوانی برخوردار بود و رقیب قالی کرمان بود.از دیگر صنایع دستی اراک می‏توان به گیوه دست دوز اشاره کرد.

سوغات : باسلوق ،کشمش سبز ،صابون محلی ،شیره انگور ،فتیر